ادب، ٻولي ۽ سماج: نئين دور جا چئلينج

اڄ جو دور تيزيءَ سان بدلجندڙ ٽيڪنالاجي، گلوبلائيزيشن ۽ سماجي ميڊيا جو دور آهي، جتي ادب، ٻولي ۽ سماج پاڻ ۾ گهرو لاڳاپو رکندي به نون چئلينجن کي منهن ڏئي رهيا آهن. خاص طور تي سنڌي سماج ۾، جتي ٻولي ۽ ادب صدين کان سڃاڻپ جو بنياد رهيا آهن، اتي جديد دور جون تبديليون هڪ طرف موقعا پيدا ڪن ٿيون ته ٻي طرف خطرا پڻ جنم وٺن ٿا.
ٻولي ڪنهن به قوم جي سڃاڻپ جو اهم حصو هوندي آهي. پر اڄ جي دور ۾ انگريزي ۽ ٻين غالب ٻولين جي اثر هيٺ مقامي ٻوليون، خاص ڪري سنڌي، تدريجي طور پوئتي هٽندي نظر اچي رهيون آهن. تعليمي ادارن ۾ سنڌي ٻوليءَ جي محدود استعمال، ميڊيا ۾ ان جي گهٽ نمائندگي، ۽ نوجوانن جي رجحان ۾ تبديلي، اهي سڀ عنصر گڏجي ٻوليءَ لاءِ هڪ سنجيده چئلينج بڻجي رهيا آهن.
ادب به سماج جو آئينو هوندو آهي. پر جڏهن سماج تيزيءَ سان تبديل ٿئي ٿو، ته ادب کي به انهن تبديلين سان هم قدم رهڻو پوي ٿو. نئين دور ۾ روايتي ادب سان گڏ ڊجيٽل ادب، بلاگز، سوشل ميڊيا لکڻيون ۽ اي-بڪون هڪ نئين دنيا پيدا ڪري رهيون آهن. پر هتي سوال اهو پيدا ٿئي ٿو ته ڇا معيار برقرار رهي رهيو آهي؟ ڇا نئين نسل جو ادب پنهنجي فڪري کوٽائي، تنقيدي شعور ۽ جمالياتي قدرن کي سنڀالي رهيو آهي يا رڳو تڪڙي مقبوليت جي ڊوڙ ۾ شامل ٿي ويو آهي؟
سماج جي سطح تي به وڏا چئلينج موجود آهن. اخلاقي قدرن ۾ تبديلي، ثقافتي ورثي کان دوري، ۽ سوشل ميڊيا جي اثر هيٺ پيدا ٿيندڙ سطحي سوچ، اهي سڀ عنصر ادب ۽ ٻوليءَ تي اثرانداز ٿين ٿا. جڏهن سماج پنهنجي بنيادي قدرن کان پري وڃي ٿو، ته ادب به ان جو عڪس بڻجي ڪمزور ٿي سگهي ٿو.
تنهن هوندي به، هن دور ۾ موقعا به گهٽ ناهن. ڊجيٽل پليٽفارمز، جهڙوڪ ويب سائيٽون، ايپس ۽ سوشل ميڊيا، سنڌي ٻولي ۽ ادب کي عالمي سطح تي متعارف ڪرائڻ جو بهترين ذريعو بڻجي سگهن ٿا. جيڪڏهن انهن کي صحيح حڪمت عملي سان استعمال ڪيو وڃي، ته نه رڳو ٻولي محفوظ رهي سگهي ٿي، پر ان جي ترقيءَ لاءِ نوان در به کلي سگهن ٿا.
آخر ۾ اهو چئي سگهجي ٿو ته ادب، ٻولي ۽ سماج هڪ ٻئي کان الڳ ناهن، پر هڪ ئي زنجير جا ڳنڍ آهن. نئين دور جا چئلينج يقيناً وڏا آهن، پر جيڪڏهن شعوري ڪوشش، تعليمي سڌارا ۽ ٽيڪنالاجيءَ جو مثبت استعمال ڪيو وڃي، ته اهي چئلينج موقعن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. سنڌي سماج لاءِ اهو وقت آهي ته هو پنهنجي ٻولي ۽ ادب کي صرف ماضي جي ورثي طور نه، پر مستقبل جي سرمايي طور ڏسي.